“Hồn nơi chốn”

Tôi sinh ra ở Hà Nội năm 1961, gắn bó với Thủ đô gần 70 năm, tôi đã trải qua cùng Thủ đô những năm tháng chiến tranh, khi đế quốc Mỹ leo thang ném bom miền Bắc những năm 1964-1972, những ngày sơ tán xa Hà Nội, lòng tôi luôn khao khát được trở về với Hà Nội, với Hồ Gươm. Bài hát “ Nhớ về Hà Nội” của nhạc sĩ Hoàng Hiệp luôn trong tâm trí tôi khi nhớ đến Hà Nội:

“Dù có đi bốn phương trời
Lòng vẫn nhớ về Hà Nội…
Ôi nhớ Hồ Gươm xanh thắm
Nơi Tháp Rùa nghiêng soi bóng
Thành cũ Thăng Long hồn nước non thiêng
Còn lắng đâu đây dấu xưa oai hùng”

Hồ Gươm luôn là điểm tôi đến khi trở lại Hà Nội để thỏa nỗi nhớ mong, để nghe “tiếng leng keng tàu sớm khuya”, để nhảy tàu điện như bao nhiêu thanh thiếu niên thời đó (Hình 1).

Một trong những lý do tôi gắn bó với Hồ Gươm là vào những năm đầu 1970 khi tôi học cấp II, tôi đã tham gia lớp học vẽ tại Cung thiếu nhi Hà Nội số 36 Lý Thái Tổ, con đường từ nhà tôi phố Lý Nam Đế đến Cung thiếu nhi thường phải đi bộ trên phố Đinh Tiên Hoàng dọc Hồ Hoàn Kiếm đến 36 Lý Thái Tổ (Hình 2)

Tôi kết thúc lớp học vẽ trước khi Cung Thiếu nhi được xây dựng mới theo thiết kế của KTS Lê Văn Lân, lòng tôi lúc đó xao xuyến, tiếc nuối vì không được học, tham gia sinh hoạt câu lạc bộ trong Cung Thiếu nhi hiện đại nhất Thủ đô thời đó.

Hơn nửa thế kỷ qua, biết bao thế hệ người Hà Nội đã gắn bó với Cung Thiếu nhi như ngôi nhà tuổi thơ. Đối với tôi, Cung Thiếu nhi Hà Nội và Hồ Gươm còn là ký ức về Hà nội những năm 1970 – “… Một thời đạn bom, một thời hòa bình…”.

Về phương án điều chỉnh cục bộ quy hoạch và những trăn trở

Tôi đã xem Phương án “Điều chỉnh cục bộ quy hoạch Hồ Hoàn Kiếm và phụ cận”. Trước hết, tôi bày tỏ sự đồng tình với Lãnh đạo UBND Phường Hoàn Kiếm đã tổ chức lấy ý kiến của nhân dân Thủ đô về phương án quy hoạch điều chỉnh với 4 mục tiêu cụ thể được đề ra: Mở rộng không gian kết nối; tái thiết – tái cấu trúc; cải tạo – chỉnh trang; tạo lập không gian đa dạng.

Tuy nhiên, là một người sinh sống tại Hà Nội, lại là một KTS nên tôi không thể không trăn trở về không gian Hồ Gươm sau chỉnh trang theo quy hoạch. Có những công trình biểu tượng xa lạ với Hồ Gươm (Khải Hoàn Môn được đặt tại khu vực quảng trường Đông Kinh Nghĩa Thục), tên gọi Quảng trường Thời đại” đặt cho công viên phía Đông Hồ Gươm, việc hạ giải Cung Thiếu nhi, 36 Lý Thái Tổ, một trong những công trình tiêu biểu của Kiến trúc hiện đại Việt Nam giai đoạn trước thời kỳ đổi mới (năm 1986).

Tôi hoàn toàn đồng thuận với ông Phan Đăng Sơn, Chủ tịch Hội KTS Việt Nam về 5 nguyên tắc chung cần đặc biệt lưu ý khi Điều chỉnh cục bộ quy hoạch phân khu đô thị khu vực Hồ Hoàn Kiếm và phụ cận – Đó là:

• Một là, vấn đề tỷ xích;
• Hai là, biểu tượng;
• Ba là, cấu trúc không gian hồ Gươm;
• Bốn là, đối thoại giữa truyền thống và hiện đại, giữa bản sắc và hội nhập;
• Năm là, sự thống nhất giữa kiến trúc, cảnh quan và chiều sâu tinh thần.

Tôi đặc biệt tâm đắc nguyên tắc thứ tư: Đối thoại giữa truyền thống và hiện đại, giữa bản sắc và hội nhập.

Nguyên tắc này đã không được xử lý thỏa đáng khi Điều chỉnh cục bộ Quy hoạch phân khu đã hạ giải công trình Cung Thiếu nhi Hà Nội, một trong những công trình tiêu biểu của kiến trúc hiện đại Việt Nam, trong khi vẫn giữ những công trình được xây dựng từ thời Pháp thuộc tại khu vực UBND TP Hà Nội.

Theo tôi, việc hạ giải Cung Thiếu nhi Hà Nội sẽ có tác động như sau:

• Một là, xóa bỏ ký ức đô thị hay “hồn nơi chốn” của nhiều thế hệ người Hà Nội đã gắn bó với Cung Thiếu nhi, họ sẽ chỉ còn nhớ về quá khứ qua hình ảnh trên internet mà không được trở lại công trình trong thực tại;
• Hai là, việc tồn tại Cung Thiếu nhi Hà Nội là sự kết hợp giữa truyền thống và hiện tại, qua các công trình đã hiện hữu tại không gian Hồ Gươm. Do vậy, việc hạ giải công trình Cung Thiếu nhi sẽ làm mất đi những di sản về lịch sử phát triển cảnh quan Hồ Gươm qua các giai đoạn lịch sử;
• Ba là, Cung Thiếu nhi là niềm tự hào không những của KTS Việt Nam mà còn là của chính quyền và người dân Hà Nội về công trình hiện đại có bản sắc được xây dựng trong những năm khó khăn sau chiến tranh. Niềm tự hào đó sẽ không được lưu truyền cho thế hệ mai sau nếu hạ giải công trình này.

Lời kết

Không gian cảnh quan Hồ Hoàn Kiếm và khu vực phụ cận được tích tụ và chồng lớp qua nhiều thời kỳ lịch sử, kiến trúc, cảnh quan và “hồn nơi chốn”, đòi hỏi giải pháp điều chỉnh quy hoạch không nên đề xuất giải pháp tổ chức không gian tạo ra một Hồ Gươm “hoàn toàn mới” mà nên làm cho không gian cảnh quan Hồ Gươm gần gũi và gắn kết với người dân hơn, đồng thời bổ sung thêm giá trị truyền thống và những giá trị của thời đại mới có chọn lọc để Hồ Gươm_ luôn là nơi “Lắng hồn núi sông ngàn năm”.

KTS Nguyễn Ngọc Thành
© Tạp chí Kiến trúc