Thay vì những tuyên ngôn lớn, kiến trúc bền vững đang được hình thành từ các thực hành nhà ở cụ thể. Các dự án được vinh danh tại Giải thưởng Thiết kế Bền vững EU – Việt Nam cho thấy rõ cách tiếp cận này.
Kiến trúc bền vững thường được nhắc đến như một hệ thống tiêu chí kỹ thuật hoặc những khung tham chiếu mang tính định hướng. Tuy nhiên, trong thực tế đời sống đô thị Việt Nam, nơi nhà ở chiếm phần lớn không gian xây dựng và chịu nhiều ràng buộc về diện tích, hạ tầng và ngân sách, tính bền vững được đặt ra như một câu hỏi rất cụ thể: làm thế nào để nâng cao chất lượng không gian sống trên những điều kiện sẵn có?
Ba công trình xuất sắc nhất được vinh danh trong Hạng mục Kiến trúc của Giải thưởng Thiết kế Bền vững EU – Việt Nam cho thấy một cách tiếp cận khác. Thay vì tìm kiếm hình thức biểu đạt mới, các dự án này tập trung vào việc đọc kỹ bối cảnh, tôn trọng những giá trị hiện hữu và điều chỉnh kiến trúc để thích ứng với đời sống hằng ngày.
Nhà Chậu Đất: Khi vật liệu trở thành ký ức sống
Nằm trong một con hẻm nhỏ tại Lái Thiêu (Bình Dương), Nhà Chậu Đất là công trình cải tạo từ một căn nhà ống hai tầng cũ với diện tích 70m². Ngay từ đầu, nhóm thiết kế của NAQI & Partners lựa chọn giữ lại kết cấu chịu lực hiện trạng nhằm giảm can thiệp xây dựng, đồng thời hạn chế phát thải và chi phí từ công trường.
Bối cảnh Lái Thiêu – vùng đất có truyền thống gốm lâu đời – được khai thác như một nền tảng văn hóa xuyên suốt công trình. Gốm và đất nung không xuất hiện như yếu tố trang trí, mà trở thành ngôn ngữ kiến trúc thể hiện qua hình khối, bề mặt và sắc độ vật liệu. Không gian được tổ chức thành ba khối liên tục, ngăn cách bởi giếng trời và các khoảng cây xanh, giúp công trình thông thoáng và thích ứng tốt với khí hậu nhiệt đới nóng ẩm.
Từ quá trình thử nghiệm, nhóm thiết kế phát triển một dạng vật liệu đất sét cải tiến, vừa giữ được cảm giác đất nung, vừa tăng độ bền trong điều kiện thời tiết khắc nghiệt. Với Nhà Chậu Đất, kiến trúc bền vững không nằm ở giải pháp công nghệ cao, mà ở mối liên kết chặt chẽ giữa vật liệu, ký ức địa phương và đời sống sử dụng.
Nhà Ngõ: Không gian sống như một hệ sinh thái thở
Xuất phát từ bài toán nhà ở trong ngõ hẹp Hà Nội, Nhà Ngõ tiếp cận kiến trúc như một hệ sinh thái vận hành liên tục. D.O.G Studio thiết kế kế thừa cấu trúc bản địa để phát triển một mô hình nhà ở thụ động, ưu tiên ánh sáng, thông gió và mối quan hệ gần gũi với thiên nhiên. Thay vì xem “ngõ” là giới hạn, công trình coi đây là cấu trúc trung gian giúp tổ chức lại mối quan hệ giữa trong – ngoài, riêng – chung trong không gian ở.
Hệ giếng trời, sân trong, hành lang xanh và vườn mái được bố trí đan xen, dẫn ánh sáng và gió tự nhiên vào sâu bên trong công trình. Các khoảng xanh này hoạt động như những “bẫy gió” và “giếng sáng”, duy trì nhiệt độ trong nhà ổn định quanh 28°C, nhờ đó, không gian sống giảm phụ thuộc vào điều hòa và chiếu sáng nhân tạo. Việc sử dụng vật liệu địa phương kết hợp với đất trộn cải tiến góp phần tăng khả năng làm mát và hút ẩm, phù hợp với điều kiện khí hậu nhiệt đới.
Bên cạnh yếu tố sinh thái, Nhà NGÕ còn tái hiện văn hóa ngõ xóm và cấu trúc sinh hoạt của gia đình Việt ba thế hệ. Các không gian riêng được tổ chức xoay quanh sân trong – nơi đóng vai trò như một “phòng khách mở”, phục vụ giao tiếp gia đình và tiếp đón người thân quen. Với cách tiếp cận này, kiến trúc không chỉ tạo tiện nghi vi khí hậu, mà còn trở thành nền tảng cho sự gắn kết xã hội trong đời sống đô thị.
Nhà Bình Dương: Kiến trúc của sự cộng sinh
Nhà Bình Dương đặt ra một câu hỏi khác về bền vững: kiến trúc có thể tồn tại như thế nào mà không làm tổn hại đến những gì đã có? Công trình được xây dựng trên một khu vườn với 11 cây xanh hiện hữu, và toàn bộ thiết kế xoay quanh nguyên tắc bảo tồn hệ cây này.
Khởi đi từ một triết lý rõ ràng: “cây xanh cũng như con người, đều có tinh thần và cộng đồng”, thay vì áp đặt mặt bằng, nhóm thiết kế của K59 Atelier tổ chức các không gian sinh hoạt theo khoảng trống giữa cây. Móng và kết cấu được tính toán nhằm tránh xâm hại hệ rễ, trong khi ánh sáng và gió tự nhiên trở thành yếu tố chính định hình không gian. Cách tiếp cận này không chỉ giảm tác động lên môi trường, mà còn tạo nên một nhịp sống chậm rãi, gắn kết giữa con người và cảnh quan.
Với công trình này, kiến trúc không đứng tách rời khỏi cảnh quan, mà tham gia vào một cộng đồng cộng sinh giữa con người và cây xanh. Cách tiếp cận này mở ra một hướng nhìn khác về nhà ở trong bối cảnh đô thị hóa nhanh: không mở rộng bằng cách loại bỏ thiên nhiên, mà điều chỉnh để cùng tồn tại, cùng phát triển trong một hệ sinh thái bền vững.
Ba công trình, ba bối cảnh, ba cách tiếp cận khác nhau, nhưng cùng gặp nhau ở một điểm chung: bền vững được hiểu như khả năng thích ứng dài hạn với đời sống cụ thể. Thay vì tôn vinh những hình mẫu lý tưởng, Giải thưởng Thiết kế Bền vững EU – Việt Nam đã ghi nhận các thực hành kiến trúc khiêm nhường nhưng có chiều sâu, phản ánh đúng điều kiện và nhu cầu tại Việt Nam. Từ những không gian ở quen thuộc, kiến trúc bền vững dần bước ra khỏi khái niệm để trở thành một phần tự nhiên của đời sống hằng ngày.
© Tạp chí Kiến trúc