Trao đổi tại sự kiện TOTO Architect Talk 2025, nữ Kiến trúc sư Nhật Bản Kumiko Inui, Giáo sư Đại học Quốc lập Yokohama, Nhà sáng lập Inui Architects đã mang đến những góc nhìn mới về kiến trúc và cộng đồng – Bà không sử dụng khái niệm “little spaces” như một thuật ngữ hình thức, càng không xem đó là vấn đề kích thước mà nhiều lần nhấn mạnh sự chuyển dịch từ “little landscape” sang “little space” – Như một cách tái định nghĩa kiến trúc từ phong cảnh của đời sống (landscape of living), nơi các hành vi sinh hoạt lặp lại hằng ngày tích tụ thành ý nghĩa không gian.

Trong cuộc phỏng vấn độc quyền với Tạp chí Kiến trúc, bà muốn cùng với độc giả hướng tới câu hỏi rộng hơn: Điều gì xảy ra khi kiến trúc bắt đầu lắng nghe đời sống, thay vì áp đặt hình thức? 

Trân trọng giới thiệu cùng bạn đọc.

PV: Lần đầu tham dự TOTO Architect Talk và trực tiếp đối thoại với giới kiến trúc Việt Nam, chắc sẽ có nhiều cảm xúc đọng lại. Bà có thể chia sẻ với độc giả TCKT về điều này không?

KTS Kumiko Inui: Trước khi đến Việt Nam, tôi đã suy nghĩ rất nhiều về những nội dung cần chia sẻ. Tôi không muốn buổi nói chuyện chỉ là một bài thuyết trình một chiều, mà mong có sự đối thoại thực sự. Vì vậy tôi đã chuẩn bị rất kỹ.

Tuy nhiên, điều khiến tôi bất ngờ và hạnh phúc là trong quá trình trao đổi, tôi nhận ra rất nhiều kiến trúc sư Việt Nam quan tâm sâu sắc đến những “không gian nhỏ”, những “little space” theo cách gọi của tôi. Thông thường, người ta thường không để ý đến những không gian này. Nhưng tại đây, tôi nghe được nhiều, thấy được cách mọi người nhìn nhận vai trò quan trọng của chúng đối với đời sống đô thị. Với tôi, đó là một tín hiệu rất tích cực.

PV: Trước buổi tọa đàm, bà có nhắc đến một trải nghiệm cá nhân tại Việt Nam khiến bà ấn tượng. Điều đó là gì?

KTS Kumiko Inui: Tôi có dịp ghé thăm một ngôi nhà – đồng thời là văn phòng của một kiến trúc sư Việt Nam. Đó là một dạng collective house, nơi nhiều thế hệ cùng sinh sống và làm việc. Trải nghiệm này khiến tôi suy nghĩ rất nhiều.

Ở Nhật Bản hiện nay, nhà ở đang theo xu hướng cá nhân hóa rất mạnh. Các thế hệ thường sống riêng, thậm chí nhiều người sống một mình. Trong khi đó, tại Việt Nam, tôi thấy các kiến trúc sư lại quan tâm và thực hành mô hình nhiều thế hệ cùng chung sống. Điều này phản ánh một nền tảng văn hóa khác biệt – Và tôi cho rằng kiến trúc có vai trò rất lớn trong việc duy trì hay làm thay đổi những mối quan hệ đó.

PV: Ở Nhật Bản cũng có các mô hình collective house. Theo bà, chúng khác gì so với những mô hình bà quan sát tại Việt Nam?

KTS Kumiko Inui: Tại Nhật Bản, collective house cũng tồn tại, nhưng những người sống chung không nhất thiết có quan hệ huyết thống. Họ chọn sống cùng nhau như một cộng đồng tự nguyện, chứ không phải gia đình nhiều thế hệ như ở Việt Nam.

Cá nhân tôi chưa trực tiếp thực hành loại hình này, nhưng trong công việc, tôi có tham gia một số dự án phúc lợi cho người cao tuổi. Ở đó, chúng tôi thiết kế các không gian chung để khuyến khích sự gặp gỡ và tương tác. Dù hình thức khác nhau, câu hỏi cốt lõi vẫn là làm sao để kiến trúc tạo điều kiện cho con người sống cùng nhau một cách có ý nghĩa.

 

PV: Điều gì đã khởi nguồn cho mối quan tâm của bà đối với những “khoảng không gian nhỏ”?

KTS Kumiko Inui: Sau thảm họa tại Nhật Bản năm 2011, tôi nhận ra rằng chính những điều bình thường nhất của cuộc sống – những không gian quen thuộc, những sinh hoạt hằng ngày – mới là thứ quan trọng.

Nhật Bản đã trải qua quá trình hiện đại hóa rất nhanh. Xã hội tiêu dùng và giao thông cơ giới phát triển mạnh, nhưng đồng thời, nhiều người cảm thấy mất tự do, bị bó buộc bởi các khuôn mẫu sống. Chính từ đó, tôi bắt đầu suy nghĩ về những “khoảng nhỏ” như một cách trả lại sự tự do và tính linh hoạt cho đời sống đô thị.

Trong bối cảnh toàn cầu và ở ngay chính Nhật Bản hiện nay, tôi muốn bắt đầu ngay từ những khoảng không gian nhỏ như thế, tạo ra sự thay đổi cho xã hội, cho cộng đồng – Việc nhỏ nhưng tác động lớn, tại sao không?

PV: Bà có thể nói  kỹ hơn về điều này không?

KTS Kumiko Inui: Nhật Bản hiện nay đang đối mặt với tình trạng già hóa dân số và cô đơn xã hội. Rất nhiều người sống một mình, thiếu sự kết nối và điều đó dẫn đến cảm giác không hạnh phúc.

Những không gian nhỏ – nếu được duy trì – có thể trở thành nơi hình thành các “community” một cách tự nhiên. Chúng không cần chương trình phức tạp hay hình thức lớn lao, nhưng lại tạo ra cơ hội để con người gặp nhau và cảm thấy mình thuộc về một tập thể.

PV: Theo bà, tinh thần “little spaces” có phù hợp với các đô thị Việt Nam?

KTS Kumiko Inui: Tôi cho rằng Việt Nam đang có những cơ hội quý giá. Nhật Bản đã trải qua quá trình đô thị hóa nhanh và trong quá trình đó, chúng tôi đã đánh mất nhiều không gian nhỏ, điển hình như những không gian ven đường – những khoảng từng tồn tại rất tự nhiên trong đời sống.

Khi quan sát các đô thị Việt Nam, tôi thấy những không gian như vậy vẫn còn hiện diện. Điều quan trọng là làm sao để giữ được chúng trong quá trình phát triển. Tôi thường nói rằng Nhật Bản đã thất bại trong việc giữ lại những “khoảng nhỏ” và tôi hy vọng Việt Nam sẽ không lặp lại điều đó.

Từ kinh nghiệm của tôi, khi một không gian bị quản lý quá chặt, vai trò của cộng đồng thường sẽ biến mất. Những không gian này cần được để cho cộng đồng tự vận hành.

Vai trò của kiến trúc sư không phải là theo dõi hay kiểm soát lâu dài, mà là tham gia ở giai đoạn đầu: Hỗ trợ, tạo điều kiện, mở ra cơ hội để cộng đồng trải nghiệm. Mục tiêu cuối cùng vẫn là để họ tự sử dụng và duy trì không gian đó.

PV: Bà có thể chia sẻ rõ hơn về khái niệm “commons” và “commoning” trong thực hành của mình?

KTS Kumiko Inui: Tôi thường hình dung “commons” là vùng giao giữa “private” và “public”. Ở Nhật Bản, hệ thống luật pháp khiến việc hình thành vùng giao này trở nên rất khó.
“Commoning” là hành động – khi con người cùng nhau làm một điều gì đó, ngay cả khi chưa có không gian chính thức. Từ những hành động lặp lại ấy, “commons” mới dần hình thành. Trong nhiều dự án, chúng tôi tổ chức workshop, lễ hội, cho người dân sử dụng không gian trước khi công trình hoàn thiện. Khi kiến trúc xuất hiện, nó không còn xa lạ, mà đã là một phần của đời sống.

PV: Quan sát các đồ án và mô hình của sinh viên Việt Nam tại cuộc thi năm nay, điều gì khiến bà ấn tượng?

KTS Kumiko Inui: Tôi rất vui khi thấy nhiều sinh viên vẫn làm mô hình kiến trúc vật lý một cách nghiêm túc. Ở nhiều nơi, bước này đã bị bỏ qua.

Nghiên cứu bằng mô hình vật lý và nghiên cứu trên máy tính mang lại những trải nghiệm rất khác nhau. Việc cảm nhận không gian bằng tay, bằng cơ thể là nền tảng quan trọng để hiểu kiến trúc một cách sâu sắc.

PV: Bà muốn gửi gắm điều gì tới giới kiến trúc Việt Nam?

KTS Kumiko Inui: Tôi đã học được rất nhiều khi đến Việt Nam. Đây là một đất nước có nhiều người trẻ và nhiều năng lượng tích cực.

Tôi mong các kiến trúc sư Việt Nam sẽ dành nhiều thời gian hơn cho các công trình công cộng. Ở Nhật Bản, nhiều văn phòng nhỏ đã tham gia vào những dự án như vậy và tạo ra “commons” cho xã hội. Tôi hy vọng Việt Nam cũng sẽ có những bước đi tương tự, theo cách riêng của mình.

PV: Trân trọng cảm ơn KTS Kumiko Inui!

Thực hiện: An Du – TCKT.VN
© Tạp chí Kiến trúc